İstanbul; Doğu Roma, Bizans ve Osmanlı’nın başkenti, Cumhuriyet’in gözbebeği.
Binlerce yıllık tarihinden getirdiği kültürleri günümüze kadar taşıyabilen; bu kültürlerin tarihini, mimarisini, geleneklerini, inançlarını, müziğini, sanatını, yaşam kültürünü harmanlayan, Şehirlerin Kraliçesi…
1600 yıl boyunca Doğu Akdeniz’in siyasi, ekonomik ve kültürel başkentliğini yapan, dünyanın en önemli cazibe merkezlerinden İstanbul üzerine hem yerli hem de yabancı çok sayıda kaynak kitap bulunmakta.
Bunlar arasında, Doğan Kuban’ın İstanbul Bir Kent Tarihi ve Ekrem Işın’ın İstanbul’da Gündelik Hayat kitapları, İstanbul meraklıları için başucu kitapları arasında yer alır.
İstanbul’da Gündelik Hayat
Ülkemizde kültür tarihi konusunda birçok çalışmada imzası bulunan Ekrem Işın, gündelik hayatı sıradan insanların tarihi olarak tanımlar ve İstanbul’da Gündelik Hayat’ta; Fatih Sultan Mehmet’in fethi ile başlayan İmparatorluk merkezinin kuruluşundan Cumhuriyet’e uzanan dönemde, sıradan insanın sıra dışı bir şehirdeki kimlik arayışını anlatır.
İlk bölümde mitos ve ütopya ekseninde nüfus, cemaatler, tarikat faaliyetleri, mahalleler, esnaf gelenekleri, aile ve eğlence kültürü bağlamında şehrin panaromasını yansıtır. Ardından insan, kültür ve mekan ilişkileri düzleminde sıradan insanın kimlik arayışlarını kimi zaman Mevlevi dervişi kimi zaman Yeniçeri zorbası ya da Beyoğlu levanteni üstünden gözler önüne serer.
Işın, bu toplumsal kimliklerle birlikte arka planda siyasi ve kültürel süreçleri ele aldığı çalışmada semavi kahveleri, tulumbacılar, Şirket-i Hayriyye, deniz hamamları, mezar taşları, Tanzimat kadını, konak eğitimi, modern meslekler gibi İstanbul hayatını farklı açılardan geniş bir yelpazede ele alarak bizi toplumsal kimliğimizin kökenlerine doğru yolculuğa çıkarıyor.
İstanbul Bir Kent Tarihi
Türkiye’de mimarlık tarihi alanındaki çalışmalara yön veren, bu alanda ülkemize çok önemli eserler kazandıran Doğan Kuban’ın İstanbul Bir Kent Tarihi çalışması, İstanbul’un tarihsel topografyasını oluşturması açısından çok değerli.
Kuban, 1970’te İstanbul Nazım Plan Bürosu için hazırladığı raporu genişleterek 1996’da İstanbul Bir Kent Tarihi başlığıyla kitaplaştırdı. Daha sonra genişleterek yayımlanan baskıda, 370’i aşkın fotoğraf, gravür, plan, harita, çizim ve belge ile çalışma renkli bir geçmişin kapısını açıyor. İstanbul’un kent tarihi ve yapısını kurulduğu günden günümüze kadar ele alınan kitapta aynı zamanda tarihî bir kentin metropolleşme süreci ve yaşadığı problemler de ortaya konuyor.
Doğan Kuban, çalışmayı Bizantion, Konstantinopolis, İstanbul diye bilinen bir dünya kentini geçmişin değişik dönemleri içinde sunma çabası olarak tanımlıyor: “kentin topografyası, tarih ve anıtları üzerine yapılan yeni araştırmalara yer verilmekle birlikte, asıl amacım, İstanbul’un tarihsel imgesini fiziksel, toplumsal ve kültürel çerçeve içinde tanımlamaya çalışmak oldu. Kentin topografyasıyla ilgili yeni ilkeler ortaya koymaya değil, son derece güzel ve büyüleyici bir doğal çevrede kurulmuş olan bu dünyanın en uzun ömürlü kentlerinden birinde yaşanan eşsiz deneyimin koşullarını anlatmaya çalıştım.”
Tarih öncesi ilk sakinler buranın coğrafyasının hangi benzersiz niteliklerinin çekimine kapılmıştı? Roma imparatorları niçin burayı imparatorluklarının yeni ve doğal başkenti kabul ederek imar etmişlerdi? Paganlık, Hıristiyanlık ve Müslümanlık farklı dönemlerde kentin şekillenmesini nasıl etkilemişti? Latin işgali kentten neler alıp götürmüş, kentte ne izler bırakmıştı? Kentin pek çok anıtı tarih içinde yok olur ya da yeniden inşa edilirken hangi ögeleri neredeyse değişmeden kalmıştı? 27 yüzyıl boyunca kentin sınırlarını da belirleyen surlar ne zaman bu işlevlerini yitirmişti? Nüfus artışı ve su ne zamandır İstanbul’un başlıca sorunlarıydı? Osmanlı eski İstanbul’u 20. yüzyılda mı tarihe karışmıştı, yoksa daha önce mi? 20. yüzyılda dünya değişirken İstanbul bundan nasıl etkilenmişti?
Doğan Kuban, İstanbul Bir Kent Tarihi çalışması ile tüm bu sorulara ve daha pek çoğuna onlarca yılın deneyiminin ortaya koyduğu ustalıkla yanıt veriyor.
